اندیشه و خیال

برگردان از نیما

(این نوشته بازنشر ویرایش‌شده‌ی یادداشتی‌ست که نخستین بار در سایتِ ناپدید‌شده‌ی «گفتمان» انتشار یافته)

فشرده‌ی داستان: اِفی بریست، دختری شاداب و سرخوش و فرزند شانزده‌ساله‌ی بازرگان و مالک برلینی با بارون گِرت فون اینشتِتِن که بیست سال از او بزرگ‌تر است ازدواج می‌کند. خیلی زود باردار می‌شود و دختری به‌دنیا می‌آورد. اِفی خود را در زندگی ِ جدیدش خوشبخت احساس نمی‌کند. زندگی ِ مشترکشان تهی از مهر و گرمی‌‌ست؛ زیرا شوهرش مردی‌ست پُرمشغله که بیشترین توجه‌اش معطوف به‌ موفقیّت ِ کاری‌ست. اِفی از این موضوع رنج می‌برد و کم‌کم درمی‌یابد که شوهرش او را دوست ندارد. پس از مدتی میان اِفی و سرگُرد کرامپاس (دوست و هم نبرد سابق شوهرش) رابطه‌ای عاشقانه در می‌گیرد که به دلیل انتقال خانواده‌ی اینشتِتِن به‌برلین از هم می‌پاشد. شِش سال می‌گذرد و بارون به‌طور اتفاقی از این ماجرا باخبر می‌شود. اصول اخلاقی و افتخاراتِ طبقاتی که بارون خود را به آن‌ها وابسته می‌داند، سبب می‌شوند تا او سرگرد کرامپاس را به دوئل فراخواند. بارون معشوقه‌ی همسرش را در دوئل می‌کشد و از اِفی جدا می‌شود و فرزندشان را نزد خود نگاه می‌دارد. اِفی به‌نزد پدر و مادرش می‌رود ولی آن‌ها او را به‌گرمی نمی‌پذیرند. او در این میان سلامتش را از دست می‌دهد و در می‌یابد که دخترش نیز از پدر الگو گرفته است. پس از بهبودی کوتاهی در تابستان، اِفی می‌میرد.

                                                        ***

پیش از افی بریست فونتانه ساخته‌ی فاسبیندر، سه فیلم دیگر نیز بر اساس رمان افی بریست ساخته شده، اما هیچ‌یک به‌ اندازه‌ی این فیلم به‌اصل ِ رمان نزدیک نبوده‌ و این در حالی‌ست که فاسبیندر از برخی صحنه‌ها و شخصیت‌های فرعی چشم‌پوشی کرده تا از این راه خود را سراسر به‌روی دو فرد اصلی ِ داستان متمرکز کند. با این وجود حضور نویسنده(فونتانه) در فیلم محسوس است؛ فاسبیندر این حضور را هنگامی برجسته‌تر می‌کند که خود نقش راویِ داستان را بر دوش می‌گیرد و فضایی سرد و طنزآمیز می‌سازد. شاید بتوان گفت که او در این فیلم به شیوه‌ای نو و تا اندازه‌ای آرمانی در برگردان اثر ادبی به‌ فیلم دست یافته که در آن، هم به‌اصل اثر وفادار مانده و هم نگاه شخصی ِ خود را در فیلم به نمایش گذاشته است. این نزدیکی و وفاداری به رمان، بیشتر به‌سبب شباهتی است که فاسبیندر میان خود و فونتانه احساس می کرده؛ فاسبیندر درین‌ باره گفته: «فونتانه نیز‌ همچون من جهان‌‌بینی ِ ویژه‌ای دارد که بی‌تردید سزاوار ِ‌ محکوم کردن است، و آن چیزی نیست جز این‌که چیزها در جهان این‌گونه هستند و دگرگون کردنشان بسیار دشوار است؛ انسان به‌ناچار درمی‌یابد که باید آن‌ها را دگرگون سازد، لیکن زمانی حوصله‌ی دگرگون‌ساختن به‌سر آمده و انسان تنها به‌توصیفِ چیزها بسنده می‌کند». زیر ِ تأثیر دگرگونی ِ نگرش‌های سیاسی در سال‌های نخستین ِ دهه‌ی هفتادِ میلادی و کمرنگ‌تر‌شدنِ نگرش ِ چپ ِ رادیکال و همچنین به‌سبب ِ انتقادِ تند ِ فاسبیندر به‌تروریسم*، به‌عنوانِ سازش‌ناپذیر‌ترین ابزار ِ دگرگونی، فیلمساز می‌کوشد تا در این فیلم خود را به‌عقب کشیده و تنها در نقش ِ توصیف‌گر ِ موقعیت‌های اجتماعی، آن‌ها را از دور به‌تصویر کشد.